ششمین حراج تهران

سعید فلاح فر

ششمین حراج تهران، عصر جمعه سوم دی 1395 ویژه هنر معاصر با 120 اثر نقاشی، مجسمه و عکس از 112هنرمند برگزار شد و با فروش 118 اثر در مجموع به قیمت 12 میلیارد و 344 میلیون تومان پایان یافت.

سابقه پنج دوره و برگزاری ششمین دوره این حراج باعث نمی شود که تصور کنیم حرف های گفتنی در مورد این رویداد مهم، همه گفته شده و یا گوشه های پنهان و آشکار آن برای همه مخاطبین اقتصادی و هنری روشن است. بنابراین همچنان می توان این رویداد را به عنوان پدیده دهه 90 هنرهای تجسمی ایران مورد بررسی قرارداد:

ـ به یاد داشته باشیم که حراج آثار هنری را ـ فارغ از موضوعیت هنر ـ باید در چهارچوب فعالیت های اقتصادی سنجید. حراج آثار هنری هم یک فعالیت اقتصادی است و مثل هر تجارت دیگری از قواعد مرسوم تجارت پیروی می کند. تجارتی که مبتنی بر بازاریابی، عرضه و تقاضاست. تبلیغات خاص خودش را دارد و برای افزایش سود و قیمت ترفندهای ویژه ای به کار می بندد. حراج آثار هنری تجارتی است که از بازار، کالا، فروشنده، خریدار و دلال تشکیل شده و با همه شیوه هایی که برای خود مجاز می داند برای کسب سود بیشتر تلاش می کند.

ـ حراج آثار هنری، به عکس رخدادهای هنری مثل دوسالانه ها، نمایشگاه ها، مسابقات و حتی رویدادهای مشابهی مثل آرت فرها و... صرفاً مبتنی بر کیفیت هنری نیست. پایان هر حراج با میزان عددی فروش آثار اعلام می شود و مدیران با توجه به نیاز بازار، آثاری را در معرض حراج قرار می دهند که اقبال بیشتری برای فروش و سودآوری داشته باشند و یا زمینه ای برای فروش آتی فراهم کنند. بنابراین میزان فروش و قیمت آثار در حراج تابع عوامل متعددی است که قطعاً محدود به کیفیات هنری و توانمندی های هنرمند نیست و قیاس قیمت آثار با معیارهای هنری نمی تواند نزدیک به واقعیت باشد. چه بسا آثار ارزشمندی که در حراج به قیمت های پائین تر از آثاری به فروش می رسند که مورد نظر کارتل ها و شرکاء حاضر در حراجی هستند یا از امتیازات دیگری مثل تبلیغات و حمایت های سیاسی و... برخوردارند.

ـ اگرچه فروش و جاذبه های مالی در حراجی ها بر سلیقه و رویکرد هنرمندان و مخاطبان تاثیر زیادی دارد، اما نباید خروجی حراجی ها را به عنوان الگویی هنری به جامعه هنری معرفی کرد. خصوصاً هنرمندان جوان لازم است در این مهم دقت نظر بیشتری داشته باشند. (از همین رو همراهی و حضور مدیران فرهنگی و هنری دولت، که قاعدتاً باید دغدغه های فرهنگی و هنری داشته باشند و نه اقتصادی و تجاری، برای بعضی از اهالی جامعه هنری سئوال برانگیز بوده است.)

ـ گردش مالی حراج آثار هنری نمی تواند مستقیماً به عنوان شاخص وضعیت اقتصادی جامعه هنری و هنرمندان باشد. چرا که این حراج ها معمولاً به خاطر شرایط و سیاست های برگزار کننده و خصوصاً به دلیل ترفندهای تجاری و تبلیغاتی، با مشارکت آثار و هنرمندان محدود بوده و بازار آزادی که ضامن ورود و فروش همه هنرمندان باشد محسوب نمی شود. دیگر این که میزان ارقام اعلانی برای فروش آثار ـ با کسر هزینه ها، درصدهای فروش، الزامات تبلیغاتی و... ـ آن چیزی نیست که به طور مستقیم وارد جیب هنرمند می شود. اگر حضور واسطه ها، دلال ها و کلکسیونرها و... در حراج ها مد نظر باشد، تقریباً این ارقام هیچ تناسبی با منافع نهایی هنرمند ندارد. البته نباید از نظر دور داشت که فضای روانی حاصل از حراج ممکن است بر رونق اقتصادی هنر موثر باشد و یا به عکس؛ در مواردی با ایجاد توقعات نابجا و فضای وهم آلود، بازار شکننده آثار هنری را شوک زده و مختل کند.

ـ حضور در این حراجی ها برای هنرمندان خالی از عواقب و هزینه های تحمیلی نیست. به طور مثال قراردادهایی که هنرمندان را ملزم می نماید در چهارچوب خواسته های حراج، آثاری را تولید کنند و یا فروش آثار هنری و درآمدهای هنری خود را به تعاریف و سیاست های حراجی محدود نمایند. معمولاً این هنرمندان ـ نوشته و ننوشته ـ یا اجازه فروش آثار مشابه خود در رویدادهای اقتصادی دیگر را ندارند و یا اصولاً با توجه به اختلاف قیمت های حراج و بازار معمول هنر، توان و انگیزه فروش پیدا نمی کنند. قیمت های حراج هایی مثل حراج تهران گاهی تا چند برابر قیمت فروش معمول این آثار بالا می رود. در این صورت فروش این آثار به همان قیمت های قبل از حراج؛ از طرفی برای هنرمند و صاحب اثر جذاب نیست و از طرفی ممکن است سیاست های حراج را در افکار عمومی مخدوش کند. بنابراین وابستگی مطلق به حراج عارضه ای است که شرکت کنندگان در حراج را به سختی دچار می کند.

ـ تفاوت عمده بین بازارهای اقتصادی ـ که عمدتاً در نگارخانه های معتبر شهر اتفاق می افتد و یا در اکسپوهای کوچک داخلی در گردش هستند ـ با ارقام اعلانی حراج هنری تهران، اختلاف معناداری است که نشان می دهد الگوی گردش اقتصادی هنر در سطح جامعه با آنچه در حراج اتفاق می افتد از جنسیت و واقعیت مشابهی برخوردار نیست. قاعدتاً گردش مالی در حراج های اینچنین باید ـ کم و بیش ـ برایند آن چیزی باشد که در طول سال در نگارخانه های مهم اتفاق می افتد. اما عملاً نه آثار و نه سطح پایه قیمت ها شباهتی با وضعیت موجود ندارند. گاهی آثاری در این حراجی چکش می خورد که خرید آن با قیمت هایی به مراتب پائین تر در نگارخانه ها و یا از طریق دلال ها ممکن است. بعید است سرمایه داران و کلکسیونرها ـ اگر تنها به عنوان تجارتی معمولی قصد خرید و فروش آثار هنری را داشته باشند ـ با فرض همه ضرایب خطر ـ ندانند که در خرید مستقیم از نگارخانه ها حق انتخاب و سود بیشتری خواهند داشت. این علاقه مندان و سرمایه داران حاضر در حراج تهران ـ به رسم همه خریداران جهانی ـ در طول سال آیا برای شناسایی و خرید آثار هنری، به نگارخانه های شهر سری نمی زنند؟! اگر بله، پس چرا این همه تفاوت گردش مالی وجود دارد و اگر نه، چرا؟!

ـ بعضی از خریداران در این حراجی از فرصت پیش آمده برای رقابت های صنفی و شغلی و یا حتی در جهت کسب محبوبیت های اجتماعی استفاده می کنند. عواملی که قطعاً در ارزشگذاری خود اثر هنری و قیمت های پیشنهادی نمی تواند محل تکیه و استناد باشد.

ـ انحصار در برگزاری حراجی در این سطح و با این میزان از حمایت های دولتی، تبلیغاتی، اقتصادی و... هر نوع فرصت قیاسی را از بین برده است. هیچ ضمانتی وجود ندارد که اثر فروخته شده در این حراجی؛ ارزش مالی اعلام شده را داشته باشد و یا نه. آیا خریدار می تواند در صورت لزوم همین اثر را چند روز دیگر با احتساب سودی منصفانه به فروش برساند؟ رکود نسبی اقتصاد هنر در مورد اغلب آثار، خلاف این امکان را نشان می دهد. به نظر می رسد بعضی از قیمت ها تنها توافقی است بین چند خریدار و فروشنده معلوم و ارتباطی به قاعده مرسوم در تجارت یعنی عرضه و تقاضا ندارد. آیا چند صباحی دیگر که بعضی از اهرم های تبلیغی و حمایتی از پشت بعضی از این آثار برداشته شود، همچنان قیمت های فعلی قابل استناد خواهد بود و یا حبابی است که هر از چندی از آثاری به آثار دیگر و از هنرمندی به هنرمند دیگر منتقل می شود؟ در این صورت تکلیف منافع و سرمایه گذاری خریداران مستقل ـ اگر وجود داشته باشند ـ چه خواهد شد؟

ـ برخلاف خواست بعضی از خبرنگاران و هنرمندان و... هر مدیریتی در حراج های هنری، مثل هر تجارت دیگری، مختار است از اعلام مشخصات خریدار خودداری نماید و یا حتی ـ غیر از امور مربوط به مالیات و... به دلایل امنیتی و تبلیغاتی و... ـ میزان و جزئیات مراودات و منابع مالی را نزد خود محفوظ نگه دارد. حراج آثار هنری، نمایشگاه هنری نیست و قاعدتاً نباید انتظار داشت تابع شرایط و شفافیت های مربوط به یک نمایشگاه هنری باشد. همچنین حراج تهران یک رویداد ملی نیست که همه برای شرکت در آن از حقوق مساوی برخوردار باشند.

سعید فلاح فر

 
واژه های کلیدی:  حراج، تهران، سعید فلاح فر، حراج تهران
تاریخ نشر: 1395/10/05